Landgoed Rosendael

Rosendael is een historisch landgoed dat zich later ontwikkelde tot buitenplaats. Het is een rijksmonument. Het kasteel is het hoofdgebouw van het complex.

Verschillende heren
De donjon is oorspronkelijk zo"n 25 meter hoog geweest en heeft een diameter van 16 meter. Hiermee is het de grootste verdedigingstoren in zijn soort in Nederland. Het kasteel wordt in 1314 voor het eerst vermeld, en Graaf Reinoud I was de eerste bewoner. Ook zijn zoon Reinoud II was er kasteelheer.

Na de graven en hertogen van Gelre werd het kasteel eigendom van drost Willem van Scherpenzeel, die het in 1579 verkocht aan Dirck van Dorth. Van Dorth liet veel aan het kasteel veranderen, en liet tuinen, vijvers en beken aanleggen.
Na Van Dorth werden achtereenvolgens de families Van Arnhem, Torck en Van Pallandt eigenaar van het landgoed en het kasteel. Tot het bezit behoorde sinds 1536 ook het bos-, heide- en jachtgebied Planken Wambuis bij Ede.

Van het oorspronkelijke kasteel is slechts de donjon overgebleven. In 1722 werd aan de toren een vierkant huis gebouwd, en werden diverse bijgebouwen en stallen gebouwd. Daarmee werd het meer een buitenhuis dan een kasteel.
In de 18e eeuw werden ingrijpende veranderingen doorgevoerd. De bouwhuizen werden afgebroken. In de 19e eeuw omvatte het landgoed meer dan 10.000 hectare.

Veranderingen
Het park rond het kasteel was in de 17e eeuw in Franse stijl aangelegd. In de 19e eeuw werd het omgevormd in Engelse landschapsstijl door architect Jan David Zocher jr. Ook de schelpengalerijen werden gewijzigd. De hoofdingang van het kasteel werd omstreeks 1900 verplaatst van de toegang tegenover de kerk naar de huidige hoofdingang.

In 1860 ontwierp architect Lucas Hermanus Eberson een wijziging van het interieur in opdracht van het echtpaar R.J.C. van Pallandt-Torck.

Teruggang
Vanaf de crisis in de jaren ’30 van de 20e eeuw verkocht de familie Van Pallandt noodgedwongen geleidelijk een deel van de bezittingen. Het landgoed Planken Wambuis is in 1932 verkocht aan een beleggingsmaatschappij.
In de Tweede Wereldoorlog werd het kasteel door een Amerikaanse bom geraakt, en werd het park gedeeltelijk verwoest door een verdwaalde V1.

Het landgoed raakte in verval, totdat de laatste baron Willem Frederik Torck baron van Pallandt het in 1977 overdroeg aan de stichtingen Het Geldersch Landschap en Vrienden der Geldersche Kasteelen. Het kasteel en de tuin werden gerestaureerd en zijn sinds 1989 voor publiek opengesteld. Rond 1985 werd ook de bibliotheek gerestaureerd, die zo"n 3000 boeken en manuscripten omvatte, voor een groot deel al verzameld door kasteelheer Jan van Arnhem (1636-1716).

Veel onderdelen
Het landgoed is een rijksmonument en bestaat uit de volgende onderdelen:

Rosendael 1 Hoofdgebouw
Rosendael 1 Park en Tuin
Rosendael 1 Tuinkoepel
Rosendael 1 Schelpengalerij
Rosendael 1 Bedriegertjes
Rosendael 1 Cascade
Rosendael 1 Schelpengrot
Rosendael 1 Wildkelder
Rosendael 1 Waterhuishoudkundige werken
Beekh.weg 1A Wagenschuur
Kerklaan 2-4 Hovenierswoning
Rosendael 4 Huis bij de Poort
Rosendael 2 Boerderij
Rosendael 2 Stal bij boerderij
Rosendael 1 Hoofdinrijhek
Rosendael 1 Toegangshek tegenover kerk
Rosendael 1 Toegangshek ten westen kasteel
Rosendael 1 Tuinvazen
Rosendael 1 Zonnewijzer
Beekh.weg 1 Muziekkapel
Boerenallee Begraafplaats