Velperwaarden

Velperbroek is vooral bekend als verkeersknooppunt in de autosnelweg A12. Maar Velperbroek is ook de naam van de uiterwaard tussen Velp en de IJssel. De zuidwestelijke grens van de Velpse uiterwaard lag vroeger tegen een deel van Westervoort en het Arnhemse bedrijventerrein IJsseloord. Nu vormt de autosnelweg A12 de grens. De noordoostelijke grens van de Velperwaarden was en is de Worth-Rhedense Broek; voorbij kasteel Biljoen.

Bebouwing
In de afgelopen tweehonderd jaar is een groot gedeelte van het Velperbroek bebouwd met woonwijken, een bedrijventerrein en een autosnelweg. Aan de IJssel stonden ooit drie boerderijen en een steenfabriek . Er is nog één boerderij over: de Steenwaard aan het eind van de Lathumse Veerweg.

Waterbeheer
Als er geen dijken zijn, komen gebieden langs een rivier regelmatig onder water te staan. Dergelijke gebieden werden waarden of broeken genoemd. Het waterbeheer was er op gericht de uiterwaarden "s zomers niet te laten onderlopen. "s Winters mocht dat wel om te profiteren van de slib- en kleiafzetting.
In 1364 werd het aangrenzende Arnhemse broek voorzien van een (zomer)dijk en daarna gebeurde dat ook met het Velperbroek; de Broekdijk. Deze werd voorzien van sluizen om "s winters water in te kunnen laten. In eerste instantie gebeurde dat op 11 november; later op 1 december. De sluizen werden op 22 februari weer gesloten.

Hoog water
In het begin van de twintigste eeuw vormde de IJssel voor Velp een risico. Bij strenge winters kon het ijs de dijk kapot maken. Bij zeer hoog water kon er tot ver in het dorp wateroverlast zijn. De bekende Velpse geschiedschrijver Kerkkamp bericht daarover. In 1920 kwam het water tot halverwege de IJsselstraat en in de Sofiastraat moest een kistdam worden aangelegd. In 1926 was het nog erger en moesten er steigers worden gebouwd langs de huizen in de IJsselstraat om bij de woningen te komen.

Gemaal De Volharding
Om overtollig water te kunnen afvoeren is er in 1875 bij de Overhagensedijk, nu Lathumse Veerweg, een gemaal gebouwd. De stoomversie staat er nog en is omstreeks 1920 omgebouwd in een elektrisch aangedreven gemaal. In 2006 kwam er een nieuw gemaal dat er naast staat. De organisatie van het waterbeheer berustte bij de eigenaren van de gronden via een bestuur en een technische ondersteuning. In de loop der jaren is dit beheer overgegaan naar nieuwe diensten. Nu is dat het Waterschap Rijn en IJssel.

Bebouwing
Op de eerste kadastrale kaarten uit 1832 vormt een pad de zuidrand van Velp, nu grotendeels de Waterstraat. Noordelijk daarvan zijn enkele woningen en boerderijen aanwezig met wat meer bebouwing langs de IJsselstraat. Deze liep toen al door naar de Broekdijk; de toenmalige lage IJsseldijk. Daar stonden de boerderijen De Kleine Durk en iets oostelijker De Grote Durk en de steenfabriek De Groot. Ook het Gasthuislaantje liep door tot de IJssel.
De Kleine Durk is verwoest tijdens WO II. De Grote Durk en de nabij gelegen steenoven moesten weg vanwege de doortrekking van de autosnelweg A12 met de brug over de IJssel.

Kazematten
Twee kazematten liggen in het Velperbroek en de derde noordoostelijk van Steenwaard in de Velperwaarden. De twee in het Velperbroek liggen op gronden in eigendom van Natuurmonumenten en zijn beschreven als ‘zeer kwetsbaar’ en ‘niet betreden’. Ze zijn wel te zien vanaf de andere IJsseldijk en liggen meer aan de kant van de A12-brug dan van Steenwaard. De bijgevoegde foto toont de derde kazemat.

Voetveer naar Lathum
Het voetveer verbond Biljoen-Overhagen met het goed de "Brouwerij" ten westen van Lathum. Het veerhuis de Steenwaard was samen met het veerrecht eigendom van Biljoen. De bewoners van de boerderij/veerhuis bedienden vroeger tevens het voetveer. Vanaf 1950 was dhr. Van Lith de veerbaas. Er werd gewerkt met twee houten roeiboten voor passagiers en fietsen. Later kwam er een motorboot. De veerdienst stopte ca. 1965 na de ingebruikname van de snelweg A12.

Zie ook: Canon van Rheden: ‘Polders en broekgronden’ en ‘De IJssel.’